 |
| Κολοσσαίον, 26 Δεκεμβρίου 2025 |
Μια διασκεδαστική αντιπαράθεση του Απόλλωνα με τον Διόνυσο σε μια σύγχρονη εκδοχή
Τη δεύτερη ημέρα των Χριστουγέννων είχαμε την ευκαιρία να απολαύσουμε τη θεατρική παράσταση «Λαπωνία» που παίζει επιτυχημένα για 2η χρονιά στη Θεσσαλονίκη.
Μας άφησε θετικές εντυπώσεις, γενναίες δόσεις χιούμορ σε συνδυασμό με παρακίνηση για προβληματισμό σχετικά με την αλήθεια και το ψέμα. Φιλοσοφία και στάση ζωής. Ένα κωμικό μωσαϊκό που εμπεριέχει ηθικά διλήμματα και ανατροπές.
Σε μία εποχή που η παράνοια και η τοξικότητα πνίγει τη ζωή μας, η αλήθεια μοιάζει να είναι πιο «σκοτεινή» από ποτέ.
Η πλαστή, κατασκευασμένη «αλήθεια» -εν πολλοίς ψηφιακά ενσταλαγμένη- απορροφά την ενέργεια, στερεί τη θέληση για δράση, αφαιρεί την ικανότητα διατήρησης ενός υγιούς τρόπου αντίληψης και πρακτικής (αυτονομία του σκέπτεσθαι) στις κοινωνικές σχέσεις.
Αρχικά, θα ήθελα να διευκρινίσω σε αυτό το σημείο, ότι δεν είμαι θεατράνθρωπος ούτε έχω κάποια ειδικότητα στο θέατρο και τη κριτική, ούτε καν μπορεί κανείς να με χαρακτηρίσει «θεατρόφιλο», ό,τι κι αν σημαίνει η λέξη αυτή.
Απλώς, θα προσπαθήσω να αναπτύξω κάποιες δικές μου σκέψεις που γεννήθηκαν από τα συναισθήματά μου καθώς παρακολουθούσα την παράσταση.
Φυσικά, οι αναγνώσεις, αυτής της ωραίας κομεντί, μπορούν να γίνουν πολύ πιο «ανάλαφρες», «ρομαντικές», και «παιχνιδιάρικες» μα εξίσου ή και περισσότερο δυνατές.
Όπως και να έχει αναλαμβάνω την ευθύνη των παρακάτω συλλογισμών, ας αναλάβει κανείς κάποια ευθύνη σε αυτή τη χώρα!
Με τη γενική ιδέα του έργου να εκτυλίσσεται ανάμεσα σε δύο οικογένειες που η καθεμία έχει από ένα παιδί.
Οι συγκρούσεις που προκύπτουν μεταξύ τους (διαλεκτικά) με φόντο το Βόρειο Σέλας και την παράδοση του Αγίου Βασίλη χαρίζουν στο κοινό, ένα δρώμενο με έμφαση στην αξία της αλήθειας, αλλά και τη μαγεία της τέχνης, εκφρασμένη με αλληγορικούς στοχασμούς.
Η Τέχνη αποκτά την καλύτερή της εκδοχή, στη παιδικότητα που κρύβει μέσα του ο κάθε άνθρωπος, ανάγκη για «αθώο» ψέμα, για συναίσθημα, και ξεκούραση της ψυχής. Από τις πιο σημαντικές λειτουργίες του θεάτρου ιστορικά.
Μη ξεχνάμε, το αληθινό γεγονός, πολλές αλήθειες, δόθηκαν με τη μορφή της αλληγορίας και του μύθου και διαμόρφωσαν τον κάθε πολιτισμό και τη συνακόλουθη κουλτούρα του.
Νάρκης τοῦ ἄλγους δοκιμές, ἐν Φαντασίᾳ καί Λόγῳ (Καβάφης)
Η μία οικογένεια τηρώντας την παράδοση και το έθιμο άφησε την ανήσυχη ψυχή του παιδιού τους ελεύθερη στην ιδέα της ύπαρξης του Άγιου Βασίλη εν αντιθέσει με την άλλη, που ο Φινλανδός πατέρας δίδαξε στο δικό του παιδί εξ αρχής την «αλήθεια» για την ανυπαρξία τέτοιων μυθικών οντοτήτων.
Πεπεισμένος ότι τα παιδιά πρέπει να μαθαίνουν μόνο την «ορθολογική πραγματικότητα» από πολύ μικρή ηλικία χωρίς κανένα άνοιγμα στην ελπίδα, το όνειρο, το μύθο, την ζωηρή φαντασία και το μαγικό.
Ωστόσο, γονείς όπως ο Φινλανδός ήρωας της παράστασής, δεν διακατέχονται από τον ίδιο ζήλο για «αλήθειες», όταν πρόκειται, λ.χ. για τις αξίες του καταναλωτισμού οι οποίες, ως γνωστόν, από πολύ μικρή ηλικία μεταβιβάζονται στα παιδιά δια μέσου των τεχνολογικών εφαρμογών, σήριαλ, ταινιών, διαφημίσεων κτλ., και πριν μιλήσουν καν, εκπαιδεύονται στην αξία του «ικανοποιημένου καταναλωτή».
ΤΟ ΤΣΙΡΚΟ ΤΟΥ ΣΛΗΡΗ ΚΑΙ Η ΔΟΛΟΦΟΝΙΑ ΤΩΝ ΑΘΩΩΝ
Στα Δύσκολα Χρόνια του Ντίκενς βρίσκουμε χρήσιμους παραλληλισμούς με την παράσταση.
Η ονειρική περιπλάνηση και η έμφυτη περιέργεια ενός παιδιού για το αφάνταστο, το παράδοξο, τη μεταφυσική περιπέτεια βρίσκεται σε σύγκρουση με την διδασκόμενη πραγματικότητα και εν γένει με το εκπαιδευτικό αξιακό σύστημα.
Ο Θωμάς Γκραντγκράιντ, βασικός χαρακτήρας στο έργο του Ντίκενς και φανατικός πραγματιστής, τον οποίο εύκολα μπορούμε να τον αντιπαραβάλλουμε με το πρόσωπο του Φινλανδού οικογενειάρχη της παράστασης και να εντοπίσουμε κάποια από τα κοινά τους σημεία.
Η κόρη του Γκραντγκράιντ, Λουίζα, διδάχτηκε αυτό τον πραγματισμό και τους αριθμούς, μα από μέσα της ξεπηδά η ανάγκη για παρόρμηση, έκσταση, όποτε αντικρίζει το Τσίρκο και τα διάφορα μαγικά κόλπα.
Εγκλωβισμένη στην ψυχρότητα των υπολογισμών, οι καταπιεσμένες επιθυμίες ζωγραφίζονται στο πρόσωπό της.
Μία πολιτεία αφιερωμένη τόσο στη πραγματικότητα, που υπερηφανεύεται για τα σπουδαία κατορθώματα της, πώς γίνεται να μην είναι ευτυχισμένη; Γεμίσαμε ένα κάρο από πραγματικότητες. Μα άδειασε, στέγνωσε το πνεύμα. Μίκρυνε η θέα στο μεγαλείο, στο μυστήριο.
Ή αν προτιμάτε, ο Φινλανδός ήρωας της παράστασης, σαν άλλος Πενθέας στις Βάκχες. Ο οποίος επίσης με υπερηφάνεια δηλώνει πραγματιστής και ανυπότακτος στη δεισιδαιμονία.
Και οδηγείται εν τέλει στη παράνοια, καθώς υποτίμησε, τις εσωτερικές παρορμήσεις του ανθρώπινου Είναι. Η φαντασία, αποτελεί τη πηγή όπου ο άνθρωπος γνωρίζει τα θεμελιώδη μυστικά της ψυχής του.
ΑΛΛΗΓΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ
Θα μπορούσαμε, να οραματιστούμε τη φύση του κόσμου, στο Σπήλαιο του Πλάτωνα. Το ίδιο κάνει, άλλωστε, και ο Ροβέλι, γνωστός θεωρητικός φυσικός, προσπαθώντας να εξηγήσει τη κβαντική θεωρία.
Το Σπήλαιο ως μία ιδιαίτερη θεατρική σκηνή, όπου το κοινό, αλυσοδεμένο από την παιδική του ηλικία στο υπόγειο, βλέπει έναν τοίχο. Πίσω του υπάρχει μία φωτιά και ανάμεσα στη φωτιά και το κοινό περνούν άνθρωποι κουβαλώντας αντικείμενα.
Οι σκιές από τα αντικείμενα είναι ο μόνος πραγματικός κόσμος που γνωρίζουν οι αλυσοδεμένοι. Και οι φωνές από τους αντίλαλους των ανθρώπων.
Το έργο αυτό ακριβώς αναπαριστά στα μάτια μου.
Την προσπάθεια, δηλαδή, του δημιουργού και των πρωταγωνιστών να δείξουν στο κοινό πέραν των ψευδαισθήσεων (σκιές) τον αληθινό κόσμο και τη φύση του (Ήλιος). Με διασκεδαστικό και ανάλαφρο τρόπο.
Το επίπονο ταξίδι προς το φως από τις ψευδαισθήσεις των σκιών που λογαριάζονταν έως τότε, ως η μοναδική «Αλήθεια» για τη φύση και όσα μας περιβάλλουν.
ΗΘΙΚΟ ΧΡΕΟΣ
Οι ηθοποιοί, σαν άλλοι διονυσιακοί απελευθερωτές, είναι εκείνοι που πρώτοι αποδεσμεύονται και βγαίνουν μπροστά στην αλήθεια (αποκαλύπτειν) και καλούν τον θεατή να ταυτιστεί μαζί τους, να αφήσει τον εαυτό του, να γίνει κι αυτός συμμέτοχος του αποκαλύπτειν. Δια μέσου αυτής της θεραπευτικής διαδικασίας, να εξιλεωθεί και να ισορροπήσει.
Το συμβάν του αποκαλύπτειν, τουτέστιν της αλήθειας, είναι αυτό, με το οποίο η ελευθερία τελεί στην πιο στενή και βαθιά συγγένεια
Χάιντεγκερ
Εδώ όμως αρχίζουν τα δύσκολα.
Η θολή αντίληψη που έχουμε της πραγματικότητας, μήπως μάς καθιστά μες στην αβεβαιότητα κινούμενους, χωρίς να μπορούμε να ορίσουμε απόλυτα το ορθό από το λανθασμένο;
Και αν μπορούμε να γνωρίζουμε το ορθό πώς μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι είναι ορθό; Και τέλος πάντων τι σημαίνει ορθό;
Ο καθηγητής φυσικής Ροβέλι, επανέρχομαι, μας διηγείται στο βιβλίο του μία ενδιαφέρουσα οπτική.
Όταν ήταν νέος, ένα βράδυ, δοκίμασε μία ποσότητα LSD, και χάθηκε σε ένα ρευστό κόσμο, χωρίς χρόνο, και ουσία, στον οποίο η συμβατική δομή της πραγματικότητας ανατράπηκε πλήρως.
Η έκσταση, η παραίσθηση, και το αλλόκοτο της ίδιας της ύπαρξης, έγινε μέρος -έστω για όσο κράτησε- μίας διαφορετικής αντίληψης εξαιτίας της λήψης μίας ουσίας.
Στον κόσμο δηλαδή του Αγίου Βασίλη για να έρθουμε σχηματικά στο θέμα μας.
Αυτοί οι τόσο διαφορετικοί κόσμοι των δύο αυτών αντιλήψεων συναντιούνται στη φυσική με ένα από τα πιο περίτεχνα κοσμήματα της Σκέψης που έχει καταφέρει η ανθρωπότητα να συνθέσει.
Το ανεξέλεγκτο της παραισθητικής αντίληψης της πραγματικότητας από τη μία και από την άλλη ο «σταθερός», «αναλλοίωτος», φαινομενικά αργά εξελισσόμενος, και με «νόημα» πραγματικός κόσμος.
Δεν είναι μία ακόμη μεταφορά, στη καθαρότερη δυνατή κατάσταση, των δυνάμεων που κατακλύζουν το ανθρώπινο πνεύμα;
Τα αρχέγονο, η μαγεία, η ενόρμηση της ψυχής απέναντι στον ορθολογικό τρόπο σκέψης και πράττειν;
Η τροφοδότηση του ανθρώπινου πνεύματος, δεν αρκείται με έναν στείρο ορθολογισμό, διανοίγει τους ορίζοντες και σε άλλες σφαίρες, όπου το συναίσθημα κυριαρχεί. Από το τελευταίο, ξεκινά κάθε πρόοδος της ανθρώπινης κατάστασης.
Δύο καταστάσεις που αν συνδυαστούν αρμονικά (Τέχνη και Αγωγή) παράγουν τη μεγαλύτερη ομορφιά στον πολιτισμό.
Οι ιστορικές συνθήκες έχουν περίτρανα δείξει στις περιπτώσεις όπου ανθεί η δυστυχία, ο πόλεμος, ο πόνος, τότε είναι που αναδύεται η αρχέγονη ανάγκη για ενότητα και ασφάλεια, όπου η μαγεία, η «κάθαρση» της ψυχής λαμβάνει κεντρικό ρόλο στη κοινωνία ώστε να καταφέρει να επιβιώσει. Βλ. Πελοποννησιακός Πόλεμος.
Το κακό βρίσκεται μόνο στις εσφαλμένες επιλογές μας
Επίκτητος
Μία διαδρομή με τάρανδους, στην παγωμένη Λαπωνία, μέσα από το πρίσμα της οικογενειακής ζωής, που χαρίζει με το χιούμορ και την έξυπνη τοποθέτηση της ιστορίας όπως αυτή ξεδιπλώνεται, μία όμορφη και συγχρόνως διδακτική χριστουγεννιάτικη παράσταση.
Προσωπικά, και σαν συμπέρασμα των ανωτέρω σκέψεων, κρατάω το διακριβωμένο στην ιστορία γεγονός ότι σε ορισμένες συνθήκες η φανταστική ελπίδα μπορεί να αρπάξει το ίδιο γερά έναν άνθρωπο, όσο και η πραγματικότητα.
ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΔΥΣΤΟΠΙΑ
Η δύναμη των «αναγκαίων ψευδαισθήσεων» στην (αυτό)ανάλυση και μεταμόρφωση του πνεύματος ποτέ δεν αμφισβητήθηκε, ειδικά σε μία εποχή, που έχει χάσει προ πολλού τη μαγεία, το ξελάφρωμα, την ανάταση.
Και αν, σε σχέση με το μακρινό παρελθόν, διακρινόμαστε από ένα αίσθημα υπεροχής, οι σημερινοί άνθρωποι, κυνικοί, αδιάφοροι προς τον Μύθο, καυχιόμαστε, πως δεν έχουμε ανάγκη για ψευδαισθήσεις, και την ίδια στιγμή, χωρίς να το καταλαβαίνουμε, λογαριάζουμε ως «αντικειμενική πραγματικότητα», διάφορους σύγχρονους «μύθους», όντες υποταγμένοι στη κυριαρχία του ατομικού κέρδους και τις συνακόλουθες δήθεν, ψηφιακές ή μη, «ελευθερίες».
Κλείνω με τις διαυγείς σκέψεις του Αντόνιο Γκράμσι.
«Κάθε πρωί, καθώς ξυπνώ άλλη μια φορά κάτω από το πέπλο του ουρανού, νιώθω πως για μένα είναι πρωτοχρονιά. Γι΄ αυτό μισώ τις πρωτοχρονιές με καθορισμένη ημερομηνία, που μετατρέπουν τη ζωή και το ανθρώπινο πνεύμα σε μια εμπορική επιχείρηση, με τον ωραίο τους απολογισμό, με τον ισολογισμό τους και την πρόβλεψη για το νέο διαχειριστικό έτος.
Ακυρώνουν την αίσθηση της συνέχειας της ζωής και του πνεύματος…..»
Καλή χρονιά με Υγεία.
Πηγές:
1. Δύσκολα Χρόνια, Ντίκενς
2. https://www.grethexis.com
3. Η πραγματικότητα δεν είναι αυτό που φαίνεται, Carlo Rovelli
4. Avanti!, 1η Ιανουαρίου 1916, στήλη «Sotto la Mole» του Αντόνιο Γκράμσι, μτφ. Πέτρος-Ιωσήφ Στανγκανέλλης
